شماره 1

فصنامه شماره 1 سال اول زمستان 1372 قیمت 80 تومان

سخن اول

به نام چاشنی بخش زبانها

حلاوت بخش معنی در بیانها

چرا ره آورد

هدیه ای را که چون شخصی از سفری بیاید برای دوستان و خویشان بیاورد ره آورد گفته اند.

ما نیز بدین آرزو این دفتر را فرا روی شما گشوده ایم که میدانی باشد برای عرضه حاصل کار و تلاش قلمداران عرصه اندیشه و فرهنگ دوست داریم مطالب این نشریه برگ سبزی باشد تحفه همه مشتاقان علم و ادب و سوغاتی که ما و شما دست در دست هم با سیر و سفر در فضای بیکران فکرت و اندیشه و در عرصه های گونه گون فرهنگ پیش کش همه تشنگان افکار نو» و «ناب» بسازیم.

اخوان که زره آیند آرند ره آوردی
این قطعه ره آورد» است از بهر دل اخوان

جوانه های پیدایش و شکوفایی «ره آورد»

این نهال نوپا و سر برآورده از بوستان مطبوعات، حاصل زحمات و پیگیریهای مداوم ما و دوستانمان در مؤسسه فرهنگی امام رضا (ع) دماوند است.

مؤسسه فرهنگی امام رضا (ع) که با تلاش و کوشش جمعی از علاقه مندان و دلسوزان نسل انقلاب به بار نشسته است بمنظور حراست و حفاظت از ارزشهای الهی و انقلابی و پاسداری از فرهنگ غنی اسلام و قرآن و مقابله در برابر تهاجم افکار ناپاک دشمنان انقلاب، در حد توان و امکانات خود کوشیده است با برنامه هایی مفید و سازنده بخشی از نیروی عظیم و ناشناخته نسل جوان را جذب کرده و آنان را با گوشه ای از معارف اسلام و قرآن آشنا سازد.

آنچه که ما را بر آغاز این حرکت مقدس فرهنگی واداشت، حساسیت ویژه مسایل فکری و فرهنگی است. در نگاه ما پرداختن به مسائل فرهنگی از آنجا که قلمرویی وسیع تر از دیگر مسایل داشته و پایداری و مانایی آن بسی بیشتر از آرزوها و ارزشهای فانی آدمی است، لذا تلاشی دو چندان و هوشیاری مضاعف را می طلبد. بدون شک امروز تربیت نسل جوان و تبدیل این نیروهای بالنده بـه اندیشورانی تیزهوش و مرزبانانی مسلح و مجهز به فرهنگ راستین و ناب اسلام، جهادی است بس سترگ که توانی آهنین و امکاناتی بس وسیع می طلبد و اندیشه بانانی پا در رکاب و از جان گذشته را به میدان مبارزه فرا می خواند. اینک اگر چه صدای غرش توپخانه ها فرو خفته و دشمن در میادین نظامی از صرافت افتاده، اما هر انسان هوشمندی می داند که خصم در مصافی وسیع تر و میدانی گسترده تر به میدان مبارزه فرهنگی آمده است. این مبارزه به فراخور تنوع و تعدد تعد صحنه ها و عرصه های هجوم عرصه ها و میدانهای متنوع و متعددی را می طلبد که از جمله آن مبارزه و تلاش در سنگر مطبوعات است. در جامعه انقلابی و فرهنگی امروز ما اگرچه نشریات و مجلات و روزنامه های متعدد و گوناگونی هر یک با شکل و هدف و روش خاصی منتشر می گردد و حقاً بسیاری از آنان نیز در این دفاع مقدس فرهنگی ضربات سهمگینی را به دشمن وارد آورده اند، اما محدودیتهای صنفی و شغلی، یا پیگیری اهداف خاص علمی، اقتصادی و سیاسی ... و مهمتر از آن در برخی موارد غفلت از رسالت اصلی مطبوعات که در پیام های امام راحل و مقام معظم رهبری تبیین شده است باعث شده است که مجله ای که جوابگوی سؤالات و ابهامات عقیدتی و اجتماعی نسل جوان باشد و معضلات و مشکلات اخلاقی را با زبان خود آنها بدانان بازگوید و توجه آنها را در این مقطع حساس از عمر به وظیفه سنگین شان معطوف دارد و دشمن درونی و برونی را به این نسل در معرض خطر باز شناساند، کمتر یافت می شود.

احساس این خلا بود که ما را نگران ساخته بود و همین دل مشغولی را ما واداشت که علیرغم آگاهی از دشواریها و سختی های گوناگون این کار قدم پیش نهیم و با تلاشی تازه با مدد گرفتن از عنایات الهی به خانواده مطبوعات بپیوندیم. البته ما مدعی نیستیم که در این راه طرحی نو در انداخته ایم اما امیدواریم حرکت ما هر چند ناقص نیم گامی باشد برای نیل به این هدف مقدس.

اصول اساسی حاکم بر فصلنامه

اصول اساسی حاکم بر سیر و حرکت این نشریه عبارتند از:

اعتقاد به اصالتها و ارزشهای اسلامی و انقلابی،
حرکت در جهت تداوم انقلاب شکوهمند اسلامی و حراست از مرزهای عقیده،
گام نهادن در راهی نورانی که امام راحل فرا رویمان گشوده اند،
و پیروی و اطاعت بی چون و چرا از مقتدای عزیز و رهبر گرانقدر انقلاب اسلامی حضرت آیت الله نائب الامام خامنه ای.

محورهای عمومی مطالب مطروحه

روش ما در انتشار نشریه، تلاش در زمینه مسایل اجتماعی عقیدتی و فرهنگی و علمی می باشد. طبیعی است محورهای اصلی و عمومی خط مشی ما نیز همین مسایل باشد. از این رو هر طرح عملی، مقاله، شعر، داستان، طرح، عکس و ... را در این زمینه پذیراییم و حرکت خود را نیز گرد همین محورها متمرکز خواهیم ساخت درباره مطالبی که فصلنامه ره آورد از آن سخن به میان خواهد آورد در شماره های آینده بیشتر سخن خواهیم گفت، اما برای اطلاع علاقه مندان خاطر نشان می کنیم که برخی از عناوین ثابتی که ما در مجله خواهیم داشت عبارتند از:

مطالب اخلاقی در زمینه های ارتباط جوانان با خود جامعه و خداوند تعالی.
پاسخ به پرسشهایی پیرامون زندگانی غیبت و حکومت حضرت ولی عصر (ع).
معرفی کتاب فصل جهت مطالعه همراهان مجله در طول یک فصل.
دانستنی های علمی با سبک خاص خود که در نشریات دیگر کمتر بدان پرداخته شده است.
اطلاع رسانی پیرامون تاریخ، جغرافیا، رجال و شخصیتها، آداب و رسوم مناطق مختلف استان تهران.

تذكار

سعی ما بر این است که نشریه میدانی باشد برای عرضه «افکار نو»، «روشن» و هدفدار در مسایل اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی و علمی و بیشتر مایلیم مقالاتی را به خوانندگان تقدیم کنیم که علاوه بر جنبه علمی و نظری، پاسخگوی واقعیتها و عینیتها و نیازهای مبرم جامعه و خصوصاً نسل جوان باشد. اگرچه از مقالاتی با این ویژگی در صورت نیاز بهره مند خواهیم شد.
گفتیم که بیشتر در صدد جوابگویی به نیازهای مختلف فکری جوانان هستیم اما این بدان معنا نیست که مخاطب ما فقط جوانان هستند، بلکه مخاطب ما را عامه مردم فرهنگ دوست از هر قشری تشکیل می دهند. اگرچه جوانسالان ممکن است بیشتر جذب این مطالب شوند.
از آنجا که «ره آورد» نشریه ایست استانی و در گستره استان تهران» به مرکزیت دماوند»، طبیعی است که بخشی از مطالب آن را مطالب و مقالاتی پیرامون پیشینه فرهنگی و تاریخی ویژگیهای جغرافیایی آشنایی با رجال دینی و ادبی و سیاسی تشکیل دهد، چرا که معتقدیم یکی از راههای مبارزه با تهاجم فرهنگی آشنا ساختن جوانان با گذشتگان خردمند و آداب و رسوم دینی و ملی، و میراث اصيل و ماندگار محلی آنان است. به بیان دیگر احیاء فرهنگ خودی را که خاستگاه آن فرهنگ ناب اسلامی باشد، در راستای مبارزه با فرهنگ بیگانه می دانیم و اگر در این شماره از شهرستانها و مناطق دیگر استان تهران نامی به میان نیاورده ایم، بدان جهت است که مایلیم عزیزان و اندیشمندان آن مناطق و بلاد نشریه را از خود دانسته و ما را در این راه یاری دهند. بنابر این مغتنم است در همین مجال عموم صاحب نظران و قلم داران، شاعران و نویسندگان خصوصاً جوانان عزیز هر خطه از استان مرد خیز تهران را به همکاری فرا خوانیم.بدان امید که پس از اینکه نشریه خودشان را به دیده قبول نگریستند به میدان آمده و به یاری مان شتابند و ما را در راه شناساندن هر چه بهتر دیار قهرمان پرور خود یاری دهند، دست همتشان را به گرمی می فشاریم.
اگرچه برخلاف عرف معمول سر مقاله نویسی این مقال به درازا کشید، اما تذکر این نکته که بر اندیشمندان مخفی نیست را بر خود لازم می دانیم و آن اینکه:

این نشریه هنوز در ابتدای راه خودگام بر می دارد و طبیعی است در سبک مقالات، هماهنگی نوشته ها، ویراستاری و اصلاح مقالات تطبیق با نیازهای روز و... کاستیهای فراوانی داشته باشد. ما که تولد این نشریه را مرهون تشویق و ترغیب و مساعدتهای مادی و معنوی شما می دانیم، انتظارمان این است که برای بارور ساختن این نهال و ادامه حیات «ره آورد» بیش از پیش به همیاری ما بشتابید. مقالات، طرحها، داستانها، اشعار نظریات و درد دل های شما را به دیده منت پذیراییم بذری را که بر کویرهای کاغذی می افشانید در بوستان ره آورد» به بار خواهیم نشاند و شکوفه های باطراوت آنرا تقدیم چشم انتظاران بهار علم و دانش خواهیم کرد. در این راه پیشنهادات و خصوصاً انتقادات و تذکرات دلسوزانه شما را به عنوان هدیه ای مبارک بر چشم گذاشته و تا حدامکان به آنها عمل خواهیم کرد. تأکید می کنیم که ما در این راه پر بیم، امید چشم به مدد الهی و عنایات حضرت ثامن الائمه (ع) و امام زمان (ع) دوخته ایم و دل به یاری و همراهی شما بسته ایم. همت بلند و همفکری و همکاری مشفقانه شما، بویژه استادان و صاحب نظران معظم ما را در ادامه راه آینده مان دلگرم تر و بنیان مجله شما را محکمتر می سازد.
و ما نريد الا الاصلاح ما استطعنا عليه توكلنا واليه ننيب

دماوند نامه

سخنی چند با شما

حالا به تماشای دماوند می رویم چه شهر زیبا و دلفریبی که به هیچ شهر دیگر شباهت ندارد. دماوند در ایران شهری بیمانند است؛ لذتی ناگهانی پس از خروج از خلوت بیابانها، از دیدار این شهر به ما دست می دهد.

در همین جا که من امروز بسر می برم دماوند) آریاییها نخستین قرارگاه دیدبانی و نظامی خود را با پیشروی در خاک سرحدات ایران بر پا کرده اند.

همچنانکه در سایه های لذتبخش این کهن ترین شهر دنیا پرسه می زنم اندیشه ام به روزگار دوردستی سفر می کند که نخستین تمدن جهان در این خاک پدید آمده است.

یکی از بزرگترین مراحل تاریخ بشری در اینجا واقعیت یافته است، بنیانگذاری شهر دماوند در حقیقت یادگار مرحله انتقال انسان از دوران بیابانگردی به عصری است که در سرزمینی پا گرفته و شهر را پدید آورده است.

آنچه را که خواندید ژان شوپفر جهانگرد و نویسنده و روزنامه نگار فرانسوی در آغاز مشروطیت و در هنگام ورود به دماوند در توصیف زیباییهای طبیعی آن نگاشته است.

راستی شما از دماوند چه می دانید؟ آیا به عنوان کسی که در این منطقه متولد شده و رشد یافته اید، به این مهم فکر کرده اید؟ از گذشته و تاریخ خود چه می دانید؟

پیرامون موقعیت گذشته و حال دماوند و روستاهای آن در زمینه مسائل جغرافیایی و زیست شناسی اقلیم شناسی چه می دانید؟

از فرهنگ و آداب و رسوم رنگارنگ مردم این منطقه چه اطلاعاتی دارید؟

شاید بیرسید دانستن این مطالب چه فایده ای دارد؟

اما، به اهمیت این مطلب آنگاه آگاه خواهید شد که بدانید اطلاع و آگاهی از گذشتگان و موقعیت گذشته منطقه آنان چـه تأثیری در بهتر زندگی کردن شما دارد.

آگاهی از تاریخ و جغرافیا و فرهنگ و آداب مردم در هر منطقه باعث حفظ هویت فرهنگی مردم آن دیار خواهد بود. تاثیر عظیمی در برنامه ریزی فرهنگی و اقتصادی برای آینده دارد.

جامعه و بخصوص نسل جوان و فرزندان نوجوان شما را از دستبرد خطرات و تهاجم های گوناگون محفوظ خواهد داشت. و توجه و اندیشه مردم دیگر مناطق را به منطقه شما جلب و جذب خواهد کرد.

و تواناییهای گذشته و حال شما و فرزندانتان را به دیگران نشان خواهد داد .....

واحد مطالعه و تحقیق موسسه فرهنگی امام رضا(ع) که مدت یکسال و نیم است تشکیل یافته، درصدد است به منظور نیل به اهدافی که در بالا ذکر شد، طرح عظیم و گسترده تحقیقاتی را پیرامون دماوند و روستاهای اطراف به اجرا درآورد.

و در طول مدت یکسال توانسته است، اطلاعات ذیقیمتی را به دست آورد از جمله:

الف - تا کنون بیش از ۱۰۰ تن از دانشمندان عالمان دینی رجال سیاسی، ادبا و شعراء و هنرمندان دماوند را در مناطقی چون شهر دماوند، روح افزا، آبسرد، لومان تاسکین، چشمه اعلا، مراء جيلارد، مرانك ... دیگر نقاط شهرستان به دست آورده است.

ب. در این زمینه موفق به شناسایی بیش از ۵۰ نسخه خطی از دانشمندان دماوند شده است که از آن جمله اند:

المشارق در اثبات واجب الوجود - امير غیاث الدين محمد دماوندی
محبوب المومنین في كيفيت حب ائمة الطاهرين - محمد معصوم بن محمد صالح روح افزایی.
کوه و کتل در شرح تاویل حدیث امربين الأمرين.
اسرار الاسرار (عرفان).
اسرار القرآن علوم قرآن و تفسیر).
سبع المثانی از محمد بن محمد صالح روح افزایی
ناصريه.
نخبة الوزراء - نصرالله بن محمد حسینی دماوندی.
سفینه و بیاض - از مولانا قاضی شمسا محمد مقیمای دماوندی.
الزبر و البينات برخی علوم غريبه) - عضد الدين بن عبدالرحیم بن قاضي الدماوندي.
کتاب البيع - تقرير درس میرزای شیرازی از آیت الله سید ابراهیم دماوندی
مفتاح اسرار حسینی - مولانا عبدالرحیم دماوندی.
حاشیه بر تفسیر صافی - مولانا عبد الرحيم دماوندی.
رساله قضا و قدر - مولانا عبدالرحیم دماوندی.
کتابی در شرح احادیث از مولانا عبدالرحيم دماوندی.
دیوان صهبای دماوندی قمی.
دیوان نشاط دماوندی
دیوان نورس دماوندی.
دیوان قربی دماوندی
دیوان میرزا جواد لئالی دماوندی.

که به یاری خدا در فرصت مناسب برخی از آنها تصحیح و منتشر خواهد شد.

ج - شناسایی و جمع آوری عکسهای قدیمی حدود ۴۰ عکس از زمان قاجار به بعد.

د - عکسبرداری از مناظر طبیعی، آثار باستانی، امامزادگان معظم دماوند (۳۰۰ قطعه عکس).

هـ - مصاحبه و مکاتبه با برخی از صاحب نظران و کسب اطلاعات از آنان

و - شناسایی و جمع آوری برخی قرآن ها و نسخه های خطی جهت حفظ و صحافی در کتابخانه ای مخصوص.

ز - مصاحبه با معمرین و پیرمردان دماوند بیش از ۱۰ ساعت).

ح - استخراج چند صد فیش در زمینه های مختلف تاریخی جغرافیایی سیاسی و فرهنگی و...

به یاری خدا تحقیقات مزبور با همت چهار گروه از گروههای مطالعات و تحقیقات موسسه دینی و علمی امام رضا(ع) در زمینه های

تاریخ و حوادث سیاسی از گذشته تا کنون.
جغرافیا و مسائل طبیعی و زیست شناسی اقلیم شناسی .....
فرهنگ و آداب و رسوم مذهبی و سیاسی.
شخصيتها و رجال دینی، سیاسی، ادبی و علمی

در این راه جهت پربارتر شدن و بارورتر شدن تلاشهای خود از تمامی مردم عزیز و فرهنگ دوست شهر دماوند و دهستانها و روستاهای تابعه استمداد می جوییم. و هرگونه کمک و مساعدتی را به دیده منت پذیراییم.

هر کمکی، هر قدر کوچک و ناچیز گامی بزرگ در راه رسیدن به این هدف خواهد بود.

ما در زمینه های ذیل چشم انتظار کمکهای شما هستیم.

مقالات محتلف پیرامون تاریخ جغرافيا، وضعیت اقتصادی سیاسی دماوند و روستاهای تابعه در گذشته و حال.
دادن اطلاعات درباره فرهنگ آداب و رسوم، ضرب المثل ها مراسم مذهبی و محلی منطقه.
شناسایی و معرفی شخصیتهای دینی و علمی و سیاسی قرار دادن عکسهای قدیمی از حوادث، شخصيتها، و بزرگان شهر یا روستا.
در اختیار گذاردن نسخه های خطی مانند قرآن، و كتب خطی از عالمان دماوند یا دیگر شخصیتها.
ارائه وقفنامه ها قراردادهای محلی اسناد تاریخی .....
قرار دادن هرگونه فیلم نوار عکس از تظاهرات در زمان

انقلاب و بعد از آن تظاهرات تشییع جنازه، شهداء و امامزاده ها).

ارائه و نوشتن خاطرات خود از وضعیت گذشته روستا و

شهر، بزرگان شهر و روستا و....

و مطالب و حوادث مهمی که اتفاق افتاده است.

فصلنامه ره آورد عرصه ای است برای عرضه اطلاعات و آگاهیهای ذیقیمت شما لذا با فراخواندن عمومی شما مردم عزیز منطقه دماوند و علاقه مندان به فرهنگ دینی و ملی و نیز استادان معظم و صاحب نظران گرانقدر را به مساعدت و همکاری در این راه طولانی دعوت می نماییم. در صورتی که مایل به ارائه کمک نقدی می باشید. می توانید کمکهای خود را به شماره حساب ۲۸۹۱ به نام مواسسه فرهنگی امام رضا(ع) نزد بانک ملی (شعبه مرکزی دماوند واریز نمایید.

چشم به راه همت بلند شماییم

فرزانگان دماوند

سلیمان بن مهران دماوندی

روایتگر هزاران حدیث در مناقب علی (ع)

حمید آقائی

اشاره:از دماوند رجال مشهور و نامی بسیاری برخاسته اند که هریک به سهم خود خدمات شایانی را به دین و مملکت ارائه کرده اند.

شاید امروزه بر اثر مرور زمان، نام دانشمندان بزرگی چون اعمش دماوندی، مولانا عبد الرحيم دماوندی، خواجه معین الدین قاضی دماوندی، امیر غیاث الدین محمد دماوندی و... برای بیشتر مردم این سامان به ویژه نسل جوان ناشناخته باشد.

آشنایی با زندگانی و احوال دانشمندان و آگاهی از خدمات و تلاشهای علمی و عملی آنان، راه را برای تلاش و حرکت علمی و عملی هموارتر می سازد.

تأثیر این موضوع زمانی بیشتر خواهد بود که مردم یک سامان بویژه نسل جوان، سلف صالح و گذشتگان تلاشگر را بهتر بشناسند و از زندگی آنان درس عملی فراگیرند. آشنایی نسل حاضر بویژه در هر شهر و منطقه با پیشینیان دانشمند خود، گامی است مهم در راه شکوفایی استعدادها و ایجاد رغبت ها در وارثان آنان.

ما با این عقیده که احیای نام دانشمندان، احیای ارزشهای علمی و معنوی هر سرزمین و منطقه ای است، مصمم هستیم که فرزانگان» این منطقه را در هر شماره از فصلنامه «ره آورد» با نام «فرزانگان دماوند معرفی کنیم. مقاله ای را که پیش رو دارید، اشاره ای است گذرا و ناقص به زندگانی فقیه و مفسر و محدث عظيم القدر اسلامی، سليمان بن مهران اعمش کوفی دماوندی).
از دوران کودکی و جوانی اعمش و نیز ابعاد مختلف زندگانی وی اطلاعی در دست نیست، جز اینکه می دانیم وی از طبقه پنجم تابعین و از اصحاب خاص مكتب امام صادق(ع ) بوده و از قاریان، مفسران، محدثان و فقیهان مشهور زمان خود به شمار می رود.

بی تردید پرداختن به همین مقدار هم فرصتی بیش از این مجال و تلاشی افزون تر از این مقال را می طلبد. با اعتراف به کاستی ها و نواقص فراوان آن، در انتظار تذکرات ناصحانه و مشفقانه استادان گرامی خواهیم بود.

از ولادت تا وفات

ولادت وی را روز عاشورای سال ۶۱ ه ق همزمان با روز شهادت سرور شهیدان، حضرت اباعبد الله الحسين (ع) دانسته اند.

در این روز خونبار فرزند مهران دماوندی دیده به جهان گشود. نامش را سلیمان نهادند.

ابو محمد کنیه ای بود که بعدها وی را بدان نام خواندند. عده ای محل تولد او را دماوند دانسته و برخی دیگر گفته اند که مادرش وی را در ماه هفتم حمل خود در بین راه دماوند و کوفه بزاد.

اما مشهور آنست که سلیمان در کوفه متولد شده است. (۱)

در چگونگی هجرت پدر و مادرش به کوفه گفته اند: آنان را از دماوند که آن ایام از ولایت طبرستان مازندران بود به اسارت به کوفه در آوردند. در کوفه مردی از طایفه بنی کاهل از قبیله بنی اسد که از قبائل معروف کوفه بود آنان را خریداری کرده پس آزاد می نماید.
از این پس آنان در قبیله بنی اسد ساکنند و بدین جهت است که نام سلیمان کتابهای رجال و تراجم به عنوان سليمان بن مهران اسدی کاهلی کوفی آمده است. (۲)

در برخی تواریخ نقل شده است که مهران پدر وی در حادثه کربلا حضور شته، اما از اینکه در آن روز چه نقشی را ایفا کرده، سخنی به میان نیامده است. (۳)

اگرچه سلیمان بن مهران سفرهایی به برخی از بلاد از جمله مکه و مدینه داشته، اما نشو و نما و مدت طولانی از عمر او در کوفه سپری گشته است.

اعمش پس از ۸۷ سال زندگی پر برکت و آمیخته با تلاش علمی در پانزدهم ربیع الاول سال ۱۴۸ هـ ق. (سال شهادت امام صادق (ع) چشم از جهان فروبست و در شهر کوفه مدفون گردید.

وی همعصر برخی از خلفای اموی و عباسی از جمله هشام بن عبدالملک و منصور دوانیقی بود. نام اعمش از کجا؟ در كتب لغت واژه اعمش را چنین تعریف کرده اند: اعمش کسی راگویند که به سبب بیماری مزمن آب از چشم او جاری باشد نیک نتواند ببیند. (۵) در ادبیات فارسی اشعاری یافت می شود که اشعار بدین معنا دارد، از جمله او را به نام سلیمان بن مهران دنباوندی یا دماوندی نیز خوانده اند. (۶)

از تبش گشته عذارش همچو چشم اعمشان

وز عطش گشته مسیلش چون گلوی اهرمن

منوچهری

نرگس چشم حماری همچو جان

آخر اعمش بین و آب از وی چکان

مولوی

چون سلیمان بن مهران همواره در طول عمر از ضعف بینایی رنج می برد و آب از چشم وی روان بود به اعمش موصوف گشت و سرانجام در اواخر عمر خویش نیز نابینا شد (۷).

مقام و مرتبه علمی اعمش

کمتر دانشمندی از اصحاب حدیث و علوم قرآن و تفسیر است که با نام سلیمان بن مهران آشنا نباشد و عظمت مقام و منزلت والای علمی آن دانشمند بزرگ مرتبه را نشناسد.

تعابير بلند و عبارات رسایی که در كتب رجال و تراجم در ذیل نام وی آمده است، حکایت از شان و مرتبه والای علمی او دارد.

او را سرآمد اقران و همگنان خود در دانشهای مفید و دانا به علوم قرآن و حديث و فقه دانسته اند (۸) تا آنجا که وی را اعقل الناس علامة الاسلام»، «شيخ الاسلام»، «شيخ المقدئين»، «شيخ المحدثين»، «امام القراء»، نامیده اند.
بزرگی از دانشمندان گفته است: دانشمندی مانند اعمش تا کنون نیامده است. (۹)

درخشش اعمش در علوم اسلامی بیشتر در علوم حدیث»، «قرآن» و پس از ایند و علم در فقه بوده است.

الف - در حدیث

سنت دومین منبع از منابع در شناخت معارف نورانی اسلام است که در گفتار و رفتار معصومین سلام الله عليهم اجمعین تجلی یافته است. دانشمندان علوم اسلامی، بویژه فقیهان و مجتهدان بزرگ از ابتداء ظهور اسلام تا کنون برای استنباط احکام شرعی، بعد از قرآن مجید که اولین و مهمترین منبع برای شناخت معارف اسلامی است به احادیث معصومین (ع) مراجعه می کنند و با کنکاش و دقت در سند و مفاد و مضامین روايات؛ حكم شرعی را از آن استخراج کرده و به عنوان فتوا به مردم و مقلدین خود ارائه می دهند.

از جمله مطالب مهمی که یک روایت را نزد مجتهد معتبر و مقبول می سازد این است که راویان آن باید افرادی راستگو پرهیزگار خوش بیان دارای حافظه ای قوی .... باشند و چنانچه در یک روایت، تنها یک راوی ضعیف وجود داشته باشد، آنرا معتبر نمی دانند. {مگر به دلائلی که در علم اصول فقه بیان شده است}.

از جمله این راویان بزرگ که اکثر قریب به اتفاق دانشمندان علم الحديث و رجال وی را ستوده اند «اعمش» می باشد که به فصاحت و حافظه قوی و دقت در نقل اخبار صحیح معروف است.

اعمش را دقیقترین مردم و راستگوترین آنان در حفظ حدیث دانسته اند. (۱۰) او را بزرگترین محدث کوفه در زمان خویش و فردی در غایت و ثاقت برشمرده اند. (۱۱)
عموم دانشمندان شیعه و سنی از وی تجلیل کرده و به روایت او به دیده قبول نگریسته اند. بسیاری از روایاتی که از وی نقل شده در ستایش امیرالمؤمنين عليه السلام بوده است، تا آنجا که به گفته خود اعمش در ملاقات با منصور دوانیقی به روایت ده هزار حدیث در مناقب علی (ع) اذعان کرده است.

ابن مجاهد، یکی از دانشمندان بزرگ شیعه، شاگردان و دوستان خود را توصیه می کرد همواره با اعمش در رفت و آمد و مباحثه علمی باشند تا بیشتر از خرمن علم او خوشه برچینند. (۱۲)
آلوسی، اعمش را صاحب کتاب بزرگی در مناقب حضرت علی (ع) می داند که در آن از فضائل آن امام همام سخن به میان آورده است. (۱۳)

استادان و مشایخ اعمش در حدیث

معمولاً هر یک از روایات احادیث طریقی را برای خود بر می گزینند که در ن طریق از تعدادی از راویان مشهور و معروف قبل از خود روایات می کنند سلسله این مشایخ با چند واسطه به امام معصوم یا پیامبر گرامی اسلام (علیهم السلام) می رسد.

مشایخ اعمش صدها نفر هستند که در برخی از کتابها نام ۱۰۶ نفر از آنان آمده است از جمله: انس بن مالک، زید بن وهب، ابراهیم بن مالک اشتر نخعی، سعيد بن جبير، ابن مجاهد زربن حبيش، عبدالرحمن بن ابي ليلى، کمیل بن زیاد نخعی، وليد بن عبادة بن صامت، تميم بن سلمة، محمد بن عبدالرحمن بن يزيد نخعی، اسماعیل بن رجا، حبیب بن ابی ثابت يحيى بن وثاب (۱۴)، و...

کسانی که از اعمش روایت کرده اند: ابواسحاق السبيعي، عاصم بن ابی النجود (معروفترین قاریان هفتگانه)، زید بن اسلم، صفوان بن سليم، سهيل بن ابی صالح، ابـان بـن تغلب و ابن ابی عمیر هر دو از خواص اصحاب امام صادق (ع)) اسماعیل بن ابی خالد، ابو حنیفه، ابن اسحاق سفیان ثوری حفص بن غیاث (۱۵) و ...

ب - در علوم قرآن «علم قرائت»

علم قرائت از شریفترین شعبه های علوم قرآن است که از زمان رسول اکرم (ص) اهمیت ویژه ای به آن داده شده است.

بعد از رحلت پیامبر اکرم (ص) قرائتها دستخوش اختلاف گشت، آنچنانکه پرداختن به علل و عوامل و سیر تطور آن در گنجایش این مقال نیست. در این میان قراء معروف و آگاهان به علوم قرآنی دست به تلاشی گسترده برای رشد و احیاء این علم زدند تلاش دانشمندان علوم قرآن برای یافتن معیار و میزان واحدی در قرائت مراحل مختلفی را پشت سر نهاد تا سرانجام علم قرائت به صورت علمی مستقل و یکی از عرصه های گسترده تحقیقات لغوی و نحوی درآمد، و دارای ضوابط و اصول و برخوردار از آثار و مؤلفات و فرآورده هایی از تحقیقات ار زنده گشت و با قامتی رسا در رده دیگر علوم اسلامی جلوه گر شد.

این مراحل را بر شانزده دوره تقسیم کرده اند که از ابتدای نزول قرآن شروع و به دوره دستیابی به اصول و میزان واحد برای قرائتها منتهی می شود.

دهمین مرحله از مراحل شانزده گانه مرحله ای است که گروهی از دانشمندان تمام فرصت خود را اختصاصاً در قرائت مصروف داشته و به ضبط آن سخت اهتمام ورزیدند تا آنجا که در سایه پشتکار خویش به صورت مشایخی در آمدند که مردم پیرو قرائت آنها بوده و به سوی آنها بار سفر بسته و قرائت را از محضر آنان اخذ نمودند و با دیده قبول به آنها نگریستند. تا آنجا حتی دو نفر هم در قرائت آنان اختلاف نمی کردند.

این قراء برحسب شهرهای مختلف عبارتند از:

قاریان مکی: مانند عبدالله بن کثیر
قاریان مدنی: مانند نافع بن ابی نعيم
قاریان بصری:مانند ابوعمرو بن علاء
قاریان شامی مانند عبدالله بن عامر
قاریان کوفی که قرائت آنان از همه محکمتر و به قرائت صحیح نزدیکتر

بود و در راس آنان يحيى بن وثاب، عاصم بن ابی النجود، سليمان اعمش ، حمزة بن حبیب و کسائی قرار داشتند.

به همین خاطر اعمش را امام قاریان کوفه نیز گفته اند چراکه وی در این مرحله سمت استادی قاریان بزرگی چون حمزه و کسائی را داشته است.

درباره کیفیت قرائت اعمش آورده اند که:اعمش قرآن را بر يحيى بن وثاب قرائت کرد و از او فراگرفت. محمد بن اعمش فرزند وی از پدرش سؤال کرد: قرائت را از کدام قاری فراگرفتی؟ پاسخ داد: من قرائت را از یحیی بن و ثاب فرا گرفتم، وی یحیی مردی پرهیزگار و با تقوا بود که قرآن را در مدت ۴۷ سال (هر روز یک آیه) بر عبید قرائت کرد. نیز گفته اندکه حمزة بن حبیب زیات (یکی از قراء هفتگانه) و زائدة بن قدامه قرائت خود را بر اعمش عرضه کردند. و کسائی خود نیز قرائت اعمش را از زائده فراگرفت. وی را جزء قاریان معروف ۱۴ گانه می دانند که دو قاری از او روایت کرده اند.